Działanie na rzecz zmiany jest najczęściej najtrudniejszym etapem działań strażniczych. Środki, które mają służyć poprawie w obrębie badanego obszaru wybierane są w zależności  od wyników monitoringu, możliwości organizacji czy umiejętności osób realizujących projekt. Jednym z trzech typów metod działań na rzecz zmiany, oprócz metod społecznych oraz polityczny, są metody prawne.

Metody lub inaczej działania prawne polegają na wykorzystaniu, dostępnych na podstawie odpowiednich przepisów, uprawnień przysługujących każdemu obywatelowi. Do najbardziej popularnych należą skargi na działania administracji, ale również i wnioski, w których można sformułować propozycje zmiany w danym obszarze. Coraz częściej, organizacje pozarządowe angażują się również w sprawy sądowe, korzystając z możliwości przyłączenia się do postępowania na prawach strony.  Z reguły polega to na uczestnictwie w sprawie sądowej, w której stroną postępowania jest obywatel lub inna organizacja pozarządowa. Czasami warto skorzystać z tej możliwości, gdyż jest to forma wsparcia dla osób, które zaangażowały się w spór sądowy w związku z jakąś ważną społecznie sprawą, a uczestnictwo organizacji pozarządowej wzmacnia ich głos i daje poczucie wspólnoty interesów. Pozarządowe Centrum Dostępu do Informacji Publicznej często angażuje się w sprawy z zakresu dostępu do informacji publicznej, wspierają właśnie w ten sposób obywateli lub inne organizacje w sprawach toczących się przed sądami, a które są ważne z punktu widzenia przejrzystości życia publicznego. Taka forma zaangażowania wzmacnia obywateli w ich sporze z władzą, jak również pokazuje władzom, że są inne osoby, którym bliskie są wartości przejrzystości życia publicznego.

Spory sądowe mogą również przybierać postać litygacji strategicznej. Jest to forma działań, które nie jest jeszcze popularna w Polsce z kilku powodów. Wymienienie ich poniżej, najlepiej wytłumaczy również na czym polega litygacja strategiczna. Polska jest krajem tzw. prawa kontynentalnego, co oznacza, że odróżnieniu np. od Anglii czy Stanów Zjednoczonych wyroki sądowe nie mają charakteru precedensowego. W praktyce, polega to na tym, że nawet w podobnych sprawach sąd np. w Gdańsku i w Rzeszowie może podjąć zupełnie inne decyzje. Natomiast, system prawa precedensowego opiera się na zasadzie, że wyroki sądowy są niejako wiążące dla innych sądów wyrokujących w podobnych sprawach, w których już zapadły wyroki. Celem litygacji strategicznej jest zmiana praktyki stosowania przepisów, innymi słowy, prowadząc litygację chcemy pokazać, że władze źle stosują obowiązujące przepisy prawa, a wyrok niezawisłego sądu, który będzie rozpatrywał naszą sprawę wskaże przedstawicielom administracji w jaki sposób właściwie podejmować decyzje. Największą i jednocześnie najbardziej skuteczną organizacją stosującą litygację strategiczną jest Helsińska Fundacja Praw Człowieka. Prowadzony przez nią Program Spraw Precedensowych przyczynił się m.in. do przełomowego wyroku w sprawie praktyki dokonywania aborcji (sprawa Alicji Tysiąc) lub wolności zgromadzeń (sprawa Dariusza Szweda). HFPC w tych dwóch sprawach odniosła sukces wygrywając przed sądem i jednocześnie nagłaśniając problemy wymagające zmiany w mediach. W praktyce stosowania prawa być może nic się nie zmieni, gdyż, jak pisałem wyżej inne sądy nie są związane wyrokami już zapadłymi. Wskutek takich działań następuje natomiast olbrzymia zmiana w postrzeganiu konkretnego problemu. Sukces przed sądem i jego nagłośnienie zwraca uwagę na ten problem, wzmacnia osoby, które są nim dotknięte, a przede wszystkim, autorytetem sądu, rozstrzyga w jaki sposób przepisy obowiązującego w Polsce prawa powinny być przestrzegane. Litygacja strategiczna w Polsce nie ma więc charakteru bezpośredniego – wywierającego wpływ na inne wyroki czy praktykę stosowania prawa, ale pośrednio wpływa na zmianę zachowania władzy i powoduje, że np. odmowa dokonania aborcji kobiecie, która ma do tego prawo może spotkać się ze zdecydowaną reakcją i można ponieść wymierne straty finansowe, a to zwykle dobra przestroga przed działaniami niezgodnymi z obowiązującymi przepisami prawa.

Skąd wiedzieć, że konkretna sprawa zakończy się sukcesem i wpłyniemy na zmianę praktyki stosowania prawa? Nie jest to proste, ale nie jest to również beznadziejne. Prowadzenie litygacji strategicznej wymaga jednak dużego zaangażowania i poświęconego czasu. Jest to praktyczny problem również w Polsce. Organizacje pozarządowe nie mają często zasobów, żeby takie działania podjąć. Już na etapie oceny czy warto jest podejmować jakieś działania prawne w konkretnej sprawie potrzebna jest  - co najmniej – konsultacje z prawnikami. Rzadko są oni w zasięgu finansowym III sektora, a rozwijający się dynamicznie, ale wciąż jeszcze raczkujący w Polsce, ruch prawników Pro Bono nie jest w stanie zająć się wszystkimi ważnymi sprawami. Prawnik lub prawniczka pomogą ocenić, czy dany problem wymaga rzeczywiście pójścia do sądu i podjęcia działań prawnych w ogóle, czy może wystarczą inne działania prawne – np. złożenie skargi, albo sformułowanie wniosku do władz. W razie gdy organizacja zdecyduje się po konsultacji prawnej na skorzystanie z metody litygacji strategicznej musi dalej współpracować z osobą wykonującą zawód prawniczy (adwokat, radca prawny), gdyż sprawa sądowa wymaga, oprócz dobrych chęci i przeświadczenia o słuszności naszych racji, również znajomości – często skomplikowanych procedur. Kluczowa dla sukcesu jest współpraca z prawnikami i osobami będącymi ekspertami w danym temacie. Litygacja opiera się najczęściej na konkretnych przypadkach i należy wykazać, że problem, który poruszamy jest znacznie szerszy niż tylko w tej konkretnej sprawie, z którą idziemy do sądu. To również na tym opiera się ewentualny sukces litygacji strategicznej –  musi być ona prowadzona w imię interesu publicznego. Doprowadzenie do pozytywnego wyroku, ma w swoim założeniu przyczynić się do zmiany stosowania prawa nie tylko w stosunku do konkretnej osoby czy organizacji, ale całej grupy osób, czy w ogóle ochronie jakiegoś dobra (np. prawa zwierząt).