Specjalne potrzeby edukacyjne dotyczą dzieci:

• z zaburzeniami rozwoju (specyficzne trudności w uczeniu się typu dysleksja, dysgrafia, zaburzenia w zachowaniu i emocji, choroby przewlekłe),
• z deficytami rozwoju (różnego rodzaju niepełnosprawności intelektualne i fizyczne, w tym sprzężone),
• dzieci szczególnie zdolnych.

Prawo do edukacji - powszechnie uznawane za jedno z najważniejszych praw obywatelskich - gwarantowane jest licznymi regulacjami krajowymi, jak i międzynarodowymi. Do najważniejszych należą:

• Artykuł 26 pkt 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ - „jednym z podstawowych praw człowieka jest prawo do nauki, a nauka na poziomie przynajmniej podstawowym powinna być obowiązkowa. Natomiast zasadniczym celem nauczania jest między innymi pełny rozwój osobowości ludzkiej”.
• Artykuł 2 Protokołu dodatkowego do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności - „Nikt nie może być pozbawiony prawa do nauki”.
• Artykuł 13 pkt 1 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych - "Państwa Strony niniejszego Paktu uznają prawo każdego do nauki. Są one zgodne, że nauczanie powinno zmierzać do pełnego rozwoju osobowości i poczucia godności ludzkiej i umacniać poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności".
• Artykuły 23 i 28 Konwencji o prawach dziecka.
• Artykuł 24 pkt 1-4 Konwencji Praw Osób Niepełnosprawnych (2006) - „1. Państwa Strony uznają prawo osób niepełnosprawnych do edukacji. w celu realizacji tego prawa bez dyskryminacji i na zasadach równych szans, Państwa Strony zapewnią integracyjny system kształcenia na wszystkich poziomach edukacji i w kształceniu ustawicznym.”
• Artykuł 70 pkt 1, 2 i 4 Konstytucji RP „gwarantuje wszystkim prawo do nauki realizowane bezpłatnie w szkołach publicznych. Władze publiczne w imieniu państwa powinny zapewnić obywatelom powszechny i równy dostęp do wykształcenia, tworząc i wspierając indywidualny system pomocy finansowej i organizacyjnej dla uczniów.”
• Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty „jednoznacznie nakłada na władze publiczne obowiązek zapewnienia uczniom szeregu praw z zakresu edukacji, bez względu na różnice wśród nich występujące.”
• Rozporządzenie MENiS z 23 marca 2002 r. (zmiana 23 marca 2009r.) w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych „określa ramowe plany nauczania dla publicznych szkół, wskazując jednocześnie, iż w szkolnym planie nauczania należy dodatkowo uwzględnić dla uczniów niepełnosprawnych, w zależności od rodzaju i stopnia niepełnosprawności, zajęcia rewalidacyjne.”

Adresaci:
Monitoringiem objęto wiejskie i małomiasteczkowe (nie będące siedzibami powiatów) jednostki samorządu terytorialnego prowadzące szkoły podstawowe i gimnazja, na terenie województw: mazowieckiego, podlaskiego, kujawsko-pomorskiego i zachodniopomorskiego, śląskiego, łódzkiego i lubuskiego. Adresatami działań na rzecz zmiany są instytucje systemu oświaty od szczebla centralnego (Ministerstwo Edukacji Narodowej), przez regionalny (Kuratoria Oświaty), po lokalny (gminne jednostki zarządzające oświata, szkoły).

Cel:
Celem monitoringu było zbadanie w jakim stopniu i w jaki sposób realizowane jest prawo do edukacji dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, co istotne nie w ramach szkolnictwa specjalistycznego, „ale w szkole ogólnodostępnej, zwłaszcza w niewielkiej gminie wiejskiej czy miejsko-wiejskiej”. Postawienie takiego celu ma związek z faktem, że „obowiązujące przepisy prawa oświatowego regulujące dostęp do edukacji dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi mają bardzo ogólny charakter.”

Metodologia:
Badania przeprowadzone metodą wywiadów kierowanych na podstawie szczegółowych dyspozycji (opublikowane w załączniku Raportu z monitoringu, str. 101). Respondentami byli kierownicy wydziałów /zespołów ds. oświaty w gminie (organie prowadzącym szkoły), dyrektorzy i pedagodzy szkół – podstawowej i gimnazjum w każdej gminie.

Problematyka badań obejmowała:

• dostęp do nauczania indywidualnego i jego organizacja,
• dostęp do edukacji dla dzieci z orzeczeniami o potrzebie kształcenia specjalnego,
• kształcenie dzieci z opiniami o specjalnych potrzebach edukacyjnych,
• organizacja kształcenia i pomocy dla dzieci szczególnie uzdolnionych,
• dostęp do przedszkola na terenie gminy,
• rola poradni psychologiczno-pedagogicznych.

Badania przeprowadzone od lutego do czerwca 2010 r. w 61 gminach i 121 szkołach (61 podstawowych i 60 gimnazjach). Z badania w każdej gminie opracowano 61 raportów cząstkowych. W trakcie realizacji badań odnotowano jeden przypadek odmowy, jednak bez problemu znaleziono zastępstwo.

Wyniki:
Z przeprowadzonego monitoringu wynika, że „obowiązujące, bardzo deklaratywnie sformułowane przepisy prawa oświatowego dotyczące dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych w praktyce są trudne do zrealizowania.” Tym samym trudno uznać, że „prawo do edukacji tej grupy dzieci, począwszy od niepełnosprawnych, skończywszy na szczególnie uzdolnionych jest właściwie przestrzegane.” Monitoring pozwolił także na sformułowanie wniosków pod adresem wyróżnionych problemów badawczych:

• W obszarze nauczania indywidualnego stwierdzono, że tylko niewielki odsetek uczniów (1%) objęty jest tą formą edukacji, a co więcej zdecydowana większość uczy się w tym trybie przez cały okres edukacji, co nie zawsze odpowiada ich interesom i wreszcie zidentyfikowano brak standardów wydawania decyzji o przyznaniu tego trybu nauki.
• W obszarze nauczania dzieci z orzeczeniami stwierdzono niską orientację przedstawicieli systemu oświaty (urzędników, dyrektorów szkół i pedagogów) co do liczby uczniów z orzeczeniami. Niedostosowanie kompetencji nauczycieli do pracy z tego typu uczniami. W podsumowaniu stwierdzono, że brakuje „oferty pomocy dla rodziców dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Rodzice zapewne takiej oferty od szkoły nie oczekują, a szkoła najczęściej niczego szczególnego im nie proponuje. Powszechne jest natomiast narzekanie, że rodzice nie interesują się dziećmi".
• W obszarze nauczania dzieci z opiniami stwierdzono, że co prawda „Szkoły w większości prowadzą zajęcia skierowane do dzieci z problemami, głównie korekcyjne i wyrównawcze z poszczególnych przedmiotów” i dysponują kadrami z odpowiednimi kwalifikacjami, to jednak – z powodów ograniczeń finansowych – brakuje specjalistów: psychologów, socjoterapeutów. Zaobserwowano, że o ile możliwe jest obniżenie wymagań, to „przygotowanie i realizacja oddzielnego, indywidualnego programu jest mało realna w warunkach zwykłej klasy”. W efekcie przy jednakowych wymaganiach egzaminacyjnych szanse ucznia, od którego wymagano do tej pory mniej, na dobry wynik z egzaminu są mniejsze.
• W obszarze pomocy dzieciom szczególnie zdolnym stwierdzono, że przede wszystkim brakuje jednolitej definicji „dziecka szczególnie zdolnego”, a w konsekwencji orientacji w odsetku takich uczniów w populacji uczniów. „Generalnie nie ma żadnego systemu wsparcia i żadnych procedur postępowania z dziećmi zdolnymi i szczególnie zdolnymi. Nie pomaga w tym bardzo ogólnikowe prawo. Szkoły mają tak wiele zadań, że tych które nie są precyzyjnie określone nie wykonują.”
• W obszarze działania poradni psychologiczno-pedagogicznych stwierdzono zbyt długi okres oczekiwania na diagnozę specjalistów i uznane jako patologiczne sytuacje przyjmowania na badania w nieformalnym i zwyczajowym trybie. Udzielane przez poradnie wsparcie ocenianie jest jako zbyt słabe, co z jednej strony wynika ze schematyczności, ogólnikowości, nierealności formułowanych opinii. Najważniejsze bariery „w korzystaniu przez uczniów z jakiejkolwiek oferty terapeutycznej poradni były: odległość, niedogodne, długie terminy oczekiwania na przyjęcie, a także obawa przed stygmatyzacją społeczną dziecka.”
• W obszarze dostępu do opieki przedszkolnej stwierdzono, że pomimo powstawania publicznych i prywatnych instytucji edukacji przedszkolnej, istnieją problemy z dostępem do przedszkola, szczególnie w małych miejscowościach oddalonych od siedziby gminy. Urzędnicy nie mają informacji o dzieciach z niepełnosprawnością w wieku przedszkolnym.