Adresaci:

Badaniem objęto osoby doświadczające przemocy ze względu na pochodzenie narodowe, etniczne, rasowe (tzw. victims’ survey). Przeprowadzono 25 wywiadów z osobami, które padły ofiarą przestępstw określonych w artykułach 119 i 257 kodeksu karnego (znieważanie i wyzywanie ze względu na pochodzenie, agresja fizyczna, z czego przynajmniej siedem przypadków hospitalizacji lub korzystania z pomocy/konsultacji lekarskiej), a także respondentami wypowiadającymi się na temat sytuacji dzieci cudzoziemskich lub dzieci z małżeństw mieszanych (ofiary agresji fizycznej w szkołach). Badanie przeprowadzono w okresie marzec-grudzień 2010 r.

Cel:

Impulsem do realizacji badania było przekonanie, że oficjalne statystyki nie odzwierciedlają faktycznej skali przestępstw popełnianych na tle rasowym, co zdaje się wynikać z: konstrukcji przepisów prawnych, sposobów gromadzenia i przetwarzania oficjalnych danych statystycznych, nieprawidłowej kwalifikacji przestępstw przez organy ścigania (pomijanie wątku rasistowskiego) oraz faktu niezgłaszania tego typu incydentów organom ścigania.

Odnośnie konstrukcji przepisów prawnych autorzy raportu stwierdzają: „Spośród omówionych powyżej przestępstw, te ujęte w art. 119 i 257 są karane srożej niż takie same czyny popełnione bez związku z czyimś pochodzeniem rasowym, narodowym, etnicznym bądź wyznaniem. Pozostałe przestępstwa wymienione przez kodeks karny nie zawierają bezpośrednich odniesień do kwestii etnicznych, narodowych, rasowych czy religijnych. Biorąc jednak pod uwagę artykuł 53 § 2 kodeksu karnego, regulujący zasady wymierzania kary i środków karnych, zasądzając karę sędzia ma obowiązek brać pod uwagę między innymi motywację sprawcy.” (s. 24).

Natomiast co do sposobów gromadzenia i opracowywania statystyk zauważa się, że co prawda „polskie prawo wyodrębnienia w kodeksie karnym przestępstwa popełniane na tle rasowym”, to jednak wydaje się, że nie wszystkie tego typu zdarzenia są zgłaszane organom ściągania. Na potwierdzenie tej tezy przytacza się dane z systemu statystycznego Temida, z których wynika, „że liczba przestępstw popełnianych na tle rasowym w Polsce jest niska”, co budzi zastrzeżenia pod adresem wiarygodności tych danych. Jak stwierdzają autorzy raportu „Część zgłoszonych przestępstw rasistowskich może umykać statystykom już na etapie sporządzania sprawozdania przez policję.” Przyczyn tego stanu rzeczy jest kilka: 

1. „w sytuacji, gdy podejrzanemu zarzuca się popełnienie dwóch lub więcej przestępstw, to w sprawozdaniu odnotowuje się przestępstwo zagrożone wyższą karą” – kara za przestępstwa o charakterze rasistowskim jest stosunkowo niska; 
2. ignorowanie wątku rasistowskiego przez przyjmujących zgłoszenia o popełnieniu przestępstwa i kwalifikowanie ich jako przestępstwa pospolite; 
3. osoby poszkodowane – z różnych powodów – nie zawsze zgłaszają popełnione wobec nich przestępstwa organom ścigania. W konsekwencji takich zabiegów nie tylko realnie spada stopień sankcjonowania przestępstw o podłożu rasistowskim, ale także, co nie mniej istotne, samo zjawisko jest bagatelizowane, ponieważ do opinii publicznej dociera zafałszowany obraz rzeczywistości. 

Celem badań było ustalenie głównych motywów zachowania osób doświadczających przemocy, w szczególności odpowiedzi na pytania o to: czy zwracają się o pomoc i do kogo?; czy zgłaszają przestępstwa policji i dlaczego? Uzyskane informacje pozwoliły sformułować wstępne rekomendacje i propozycje działań w zakresie przeciwdziałania przemocy na tle rasowym oraz zapewnienia efektywnej pomocy jej ofiarom.

Metodologia:

Badanie zrealizowano przy zastosowaniu metody wywiadu pogłębionego z osobami, które padły ofiarą przestępstwa popełnionego ze względu na pochodzenie etniczne, narodowe, rasowe lub wyznanie, czyli zachowania noszące znamiona czynu zabronionego przez kodeks karny, w szczególności zaś artykuły 119 i 257 kodeksu karnego, jak pobicia, stosowanie przemocy lub gróźb bezprawnych, naruszenie nietykalności cielesnej oraz publiczne znieważenie ze względu na czyjeś pochodzenie.

Dobór próby odbywał się dwutorowo:

1. Za pośrednictwem osób na co dzień pracujących z cudzoziemcami czy mniejszościami - pracowników organizacji pozarządowych zajmujących się poradnictwem dla migrantów lub realizujących inne projekty dotyczące tej tematyki – które zostały zaangażowane do przeprowadzenia rozmowy z respondentem. 
2. Pośrednio, poprzez przegląd dostępnych źródeł informacji o przemocy na tle rasowym (media, materiały organizacji pozarządowych, informacje od osób prywatnych) poszukiwano kontaktu z osobą pokrzywdzoną przy zastosowaniu różnych możliwych narzędzi (wyszukiwarki internetowe, serwisy społecznościowe, itp.), często korzystano z pośrednictwa osób im znajomych (np. opiekuna studentów zagranicznych, członka organizacji pozarządowej zaangażowanej w pomoc danej osobie, współpracownika czy pracodawcy pokrzywdzonego), które proszono o poinformowanie o badaniu oraz wysondowanie zgody na udział w badaniu. Ten sposób okazał się znacznie bardziej czasochłonny i mniej efektywny niż pierwszy, jednak pozwolił na wyjście poza krąg osób „aktywnych”, szukających pomocy w swoich sprawach (niekoniecznie dotyczących rasizmu) w organizacjach pozarządowych.

Poważny problem przy realizacji badania stanowił wysoki odsetek odmów udzielenia wywiadu, co wynikało z różnych powodów: statusu prawnego rozmówcy w Polsce (nielegalny pobyt), uwarunkowań kulturowych (zamkniętość grupy, stopień integracji ze społeczeństwem polskim).

Wyniki:

Badania koncentrowały się na kwestii przemocy fizycznej i werbalnej, jednak respondenci wskazywali także na inne przejawy dyskryminacji, np. jako nabywców usług, traktowania przez urzędników, dyskryminacji w pracy oraz innych spraw życia codziennego. Kwestionariusz wywiadu stanowi Załącznik 2 do raportu z badania, str. 73.

Ofiary zdarzeń o charakterze rasistowskim przyjmują dwie główne postawy:

1. aktywnego dochodzenia swoich praw, 
2. pozostawienia sprawy w kręgu najbliższych. 

Ci pierwsi zgłaszają sprawę policji, zawiadamiają organizacje pozarządowe, ambasady, czasem media. Uważają, że zachowania rasistowskie są absolutnie niedopuszczalne, wyrażają również swoje zdziwienie, że w ogóle w Polsce do nich dochodzi. Natomiast ci drudzy cechują się niewiarą w skuteczność zgłoszenia go organom ścigania. To przekonanie wynika z doświadczeń kontaktu z policją w kraju pochodzenia lub w Polsce, przy czym w tym drugim przypadku były to zarówno doświadczenia własne, jak i przeżycia osób znajomych. Tym nie mniej wszyscy sygnalizują mało przyjazna atmosferę jaką doświadczają w Polsce, co rzutuje na ich postawy.

Działania na rzecz zmiany:

Efektywna pomoc ofiarom przemocy na tle rasowym oraz przeciwdziałanie temu zjawisku wymaga prowadzenia działań obejmujących różne sfery życia i skierowanych do różnych odbiorców: 

• osoby poszkodowane, 
• funkcjonariusze organów ścigania,
• przedstawiciele innych zawodów, którzy w swej pracy mogą spotkać się z przejawami rasizmu wobec ich podopiecznych (np. nauczyciele).

Na podstawie badania sformułowano rekomendacje odnośnie następujących problemów:

• pomocy osobom, które doświadczyły przemocy;
• działania skierowane do organów ścigania;
• kształtowanie opinii publicznej;
• przeciwdziałanie rasizmowi i ksenofobii w szkole;
• diagnozy sytuacji.