Konferencja była podzielona na trzy części: w pierwszej przedstawiciele kierownictwa resortów, służb i instytucji zaangażowanych w walkę z korupcją przedstawili pomysły i postępy w zwalczaniu korupcji w Polsce. W drugiej części – panelowej – odbyły się wystąpienia w czterech blokach poruszających zagadnienia działań antykorupcyjnych organów władzy publicznej, przeciwdziałaniu korupcji w samorządzie, wieloaspektowości zagrożeń korupcyjnych w życiu publicznym i społecznym i praktykom antykorupcyjnym w administracji rządowej. Trzecia część to podsumowania i prezentacja wniosków. 

Walka z korupcją na poziomie centralnym

Największym zainteresowaniem gości konferencji cieszyły się wystąpienia kierownictwa resortów, służb i instytucji zaangażowanych w walkę z korupcją. Przedstawiano na niej rozwiązania prawne, praktyki antykorupcyjne oraz zmiany, które dokonały się w ostatnich kilku latach w Polsce, a które działają na rzecz zmniejszenia korupcji. W tej części głos zabrali między innymi: Paweł Wojtyniuk – Szef Centralnego Biura Antykorupcyjnego oraz przedstawiciele Ministerstwa Sprawiedliwości, Prokuratury Generalnej, Najwyższej Izby Kontroli, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Komendy Głównej Policji oraz niektórzy goście z sali.

Przedstawiciele resortów w swoich wystąpieniach kładli nacisk na rolę działań edukacyjnych i prewencyjnych w walce z korupcją. Podkreślano rolę działań promujących wzorce rzetelnych zachowań, spójnego ustawodawstwa, szkoleń antykorupcyjnych dla grup funkcjonariuszy publicznych szczególnie narażonych na próby przekupstwa, dobrych procedur, eliminacji sytuacji zagrożonych konfliktem interesów, wzmacniania kontroli wewnętrznej i jawności w życiu publicznym. Podobnie, jak podczas prezentacji publikacji przygotowanej przez Program Przeciw Korupcji Fundacji im. Stefana Batorego „Jak walczyć z korupcją? Zasady tworzenia i wdrażania strategii antykorupcyjnej dla Polski”, która odbyła się kilka dni wcześniej, zwrócono uwagę na zmianę charakteru korupcji w Polsce i na fakt, że najwięcej praktyk korupcyjnych w Polsce dzieje się na styku sektorów publicznych i biznesowych, zwłaszcza w sektorze zamówień publicznych.

Zasada braku tolerancji dla korupcji, czyli Przejrzysta Polska z perspektywy osób zaangażowanych w akcję

Przedstawicielki Stowarzyszenia Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich obecne były na sesji poświęconej przeciwdziałaniu korupcji w samorządzie. Panel w całości poświęcony był akcji „Przejrzysta Polska”, a dobór panelistów i panelistek świadczył o tym, że organizatorzy starali się spojrzeć na rezultaty akcji z kilku perspektyw: od strony pomysłodawców akcji, adresatów (samorządów różnych szczebli) oraz innych grup zaangażowanych w projekt (realizujących monitoring społeczny). Panel prowadziła Paulina Szczepaniak z Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej.

Przemysław Fenrych z Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej przedstawił zasady i doświadczenia projektu, w tym „Model Przejrzystej Gminy” przygotowany przez Andrzeja Szeniawskiego i Grażynę Prawelską-Skrzypek dla Fundacji im. Stefana Batorego. Założeniem modelu jest udoskonalenie stosowania w samorządach zasad przejrzystości, partycypacji społecznej, przewidywalności, rozliczalności, fachowości i braku tolerancji dla korupcji. Do każdej z proponowanych zasad zostały opracowane standardy i przygotowane zadania do wykonania przez samorządy. Zadania zostały podzielone na fakultatywne i obligatoryjne. Zanim rozpoczęła się tzw. akcja masowa w 2005 roku został przeprowadzony pilotaż, w którym wzięło udział 16 samorządów – 15 gmin i jeden powiat. Rok później do akcji masowej zgłosiło się blisko 800 samorządów. Ponad połowa z nich ukończyła program i uzyskała certyfikat udziału. 183 jednostek spośród laureatów uczestniczyło w kontynuacji akcji w 2006 roku.

Dużym zainteresowaniem cieszyło się wystąpienie Danuty Szczepanik – sekretarz Urzędu Miasta Legionowa, która opowiedziała o doświadczeniach samorządu biorącego udział w akcji. Urząd Miasta Legionowa oprócz Certyfikatu Przejrzystej Polski otrzymał również znak jakości ISO i nakładkę antykorupcyjną na ISO. Danuta Szczepanik w swoim wystąpieniu zebrała i porównała doświadczenia w staraniu się o obydwa certyfikaty i opowiedziała o tym, w jaki sposób zmienia się samorząd, który stara się być przejrzysty, funkcjonalny i przyjazny mieszkańcom. Podkreśliła, że dla dobrego urzędu mieszkaniec powinien być klientem i rolą urzędu jest zapewnienie mieszkańcom odpowiedniej, przyjaznej i komfortowej obsługi. Podobne wnioski w swoim wystąpieniu przekazała Ewa Smolińska ze Starostwa Powiatowego w Ciechanowie.

Kontrola społeczna na poziomie lokalnym

Katarzyna Batko-Tołuć ze Stowarzyszenia Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich zwróciła uwagę przede wszystkim na ważną, choć pomijaną rolę jednego z aspektów akcji „Przejrzysta Polska” – społecznego monitoringu. Monitoring wdrażania przez samorządy zadań wynikających z akcji był realizowany w ramach akcji masowej w 2005 i 2006 roku, i zakładał stworzenie sieci lokalnych konsultantów do spraw monitoringu społecznego, którzy będą mobilizowali organizacje lokalne do monitoringu swoich władz. Udział w pierwszej akcji masowej zadeklarowało 174 partnerów społecznych (w tym 16 konsultantów, 1 ekspert i 13 mediów lokalnych). Nie oznaczało to jednak, że tyle gmin było w rzeczywistości monitorowanych – w niektórych gminach zgłosiło się więcej niż jeden partner społeczny, w innych partnerzy społeczni byli nieaktywni. Rok później, czyli w 2006 roku, wyniki aktywności organizacji zajmujących się monitoringiem społecznym były znacznie gorsze. Katarzyna Batko-Tołuć, z perspektywy organizacji, która w 2005 roku dopiero zaczynała prowadzić swoją działalność, a w chwili obecnej (2010 rok) jest już organizacją rozwiniętą, choć oczywiście cały czas doskonalącą swoje działania, opowiedziała o przyczynach takiego stanu rzeczy.

Wśród przyczyn nikłego zainteresowania kontrolą społeczną w ramach akcji „Przejrzysta Polska”, które zostały zdefiniowane od razu Batko-Tołuć wymieniła brak kandydatów do pełnienia kontroli społecznej w środowisku lokalnym (również z uwagi na silne związki pomiędzy samorządem, a organizacjami), niewielkie lub umiarkowane zainteresowanie mediów lokalnych akcją “Przejrzysta Polska”, postawę niektórych samorządów, które niekiedy alergicznie reagowały na każdą wzmiankę o monitorowaniu oraz frustrację tych, którzy się zaangażowali, a ich uwagi nie zostały uwzględnione. Z perspektywy czasu zauważono również inne przyczyny, takie jak to, że narzędzie do monitoringu zostało narzucone przez osoby nieposiadające lokalnej perspektywy. Partnerzy społeczni byli nieprzygotowani – nie zdawali sobie sprawy z czasu, który powinien być poświęcony na takie działania, nie mieli środków finansowych oraz nie rozumieli na czym polega kontrola społeczna, a ci, którzy rozumieli byli niezrozumiani w swoim środowisku lokalnym. W samym projekcie przyjęta była perspektywa władz samorządowych, co marginalizowało rolę monitoringu społecznego – kontrola społeczna powinna być niezależnym działaniem. Kolejnym problemem była sama masowość akcji i stopień skomplikowania narzędzia do monitoringu (wiąże się to również z faktem narzucenia narzędzia przez osoby nie mające perspektywy lokalnej, o którym pisałam wcześniej).

Doświadczenia płynące z monitoringu w ramach akcji społecznej „Przejrzysta Polska” oraz z 7 lat funkcjonowania Stowarzyszenia Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich wskazują, że kontrola społeczna, zwłaszcza na poziomie lokalnym nie jest łatwym zadaniem. Oprócz chęci osoby zaangażowane w lokalny monitoring potrzebują również rzetelnej wiedzy, wsparcia, czasu, finansów, odporności psychicznej i cierpliwości.

Refleksja nad działaniami antykorupcyjnymi

Z perspektywy osoby zaangażowanej w działania na rzecz poprawy jakości życia publicznego, w tym na rzecz przejrzystości, partycypacji społecznej i zwalczania korupcji, muszę powiedzieć, że obecność na konferencji przygotowanej przez Centralne Biuro Antykorupcyjne z okazji Międzynarodowego dnia przeciwdziałania korupcji była ciekawym doświadczeniem. Interesujące były zwłaszcza wystąpienia poświęcone działaniom resortowym, bo choć korupcja jest uznawana za jeden z najbardziej aktualnych problemów społecznych w Polsce, trudno znaleźć zebrane w jednym miejscu doświadczenia i praktyki w zwalczaniu korupcji stosowane przez organy administracji publicznej. Osobiście, jako uczestniczkę panelu poświęconego przeciwdziałaniu korupcji w samorządzie zasmucił mnie fakt, że omawiane było na nim tylko jedno działanie, które choć bardzo medialne i nagłaśniane, największym zainteresowaniem cieszyło się kilka lat temu, wtedy też odnosiło największe sukcesy, a o samej akcji „Przejrzysta Polska” i doświadczeniach z niej płynących powiedziano już wiele. Mam nadzieję, że konferencja zorganizowana 9 grudnia 2010 roku nie była jednorazowym wydarzeniem, a jej organizatorzy wyciągną wnioski i w przyszłym roku zorganizują konferencję poświęconą przeciwdziałaniu korupcji w szerszej perspektywie.