Projekt "Obywatelski Monitoring Sądów Rejonowych 2010/2011" prowadziła Fundacja Court Watch. Na konferencji jako pierwsza głos zabrała Pani sędzia Anna Maria Wesołowska, która przedstawiła zagadnienie edukacji prawnej poprzez udział młodzieży w rozprawach sądowych. Pani sędzia podzieliła się swoimi doświadczeniami z pracy z młodzieżą oraz odnosząc się do programu telewizyjnego z jej udziałem powiedziała, że dzięki temu telewidzowie pozbyli się strachu przed obecnością na sali sądowej. Jej zdaniem, obserwacja pracy sądów stanowi ważny krok w dziedzinie edukacji prawnej młodzieży.

Jako następny głos zabrał dr Stanisław Burdziej, który zajmował się w projekcie metodologią monitoringu. Przedstawił ideę obserwowania pracy sądu (court watch) odnosząc się również do faktu, że jest to jedna z form działalności strażniczej. Badanie Fundacji dotyczyło sądów rejonowych, które rozpatrują w Polsce ok. 90% spraw. Interesują ich wszelkie rozprawy w tych sądach, bez wartościowania przedmiotu sprawy.

Działacze fundacji korzystają z pomocy wolontariuszy, którzy nie mają wykształcenia prawniczego. Spojrzenie laika pozwala na bardziej obiektywną ocenę działalności sądów. Narzędzia stanowią załącznik do raportu. Było ono konsultowane z praktykami i było na bieżąco ewaluowane. Około 150 wolontariuszy przeprowadziło ponad 2500 obserwacji.

Następnie Bartosz Pilitowski, prezes Fundacji, przedstawił w skrócie wyniki badań. Omówił m.in. obszar związany ze sposobem podejścia sędziów do obecności publiczności. Wśród nieprawidłowości należy wymienić częste wymuszanie otrzymania zgody prezesa sądu. Kolejnym obszarem przedstawionym przez autorów raportu była kwestia obecności prokuratora poza czasem rozprawy. Najprawdopodobniej wywołane jest to brakiem odpowiednich pomieszczeń w sądach, które mogłyby służyć prokuratorom. Niemniej, budziło to niepokój stron, które musiały opuścić salę na czas przerwy, zaburzając poczucie, że są równo traktowane. Ocenie podlegał również sposób zwracania się sędziów do uczestników postępowania. Na podstawie badań ustalono również, że średnio ponad połowa rozpraw jest opóźniona. Zanotowano również problemy z samym wejściem do budynku sądu.
 
Kolejną częścią konferencji był panel dyskusyjny z udziałem dr Adriany Bartnik, Łukasza Bojarskiego, sędzi Anny Marii Wesołowskiej oraz sędzi Anny Czaprackiej. Osoby uczestniczące w panelu wypowiadali się na temat roli sądu, który pełni funkcję usługową dla społeczeństwa. Z tego powodu – co udowodniły również wynika monitoringu – należy położyć nacisk na umiejętność komunikowania się sędziów z uczestnikami postępowania i publicznością. Dzięki temu, sądy będą mogły się cieszyć zaufaniem społeczeństwa. Podstawą uzyskania tego zaufania jest otwartość wymiaru sprawiedliwości. Jednym z elementów, które wspomagają ten proces jest edukacja potencjalnych obserwatorów i uczestników. Łukasz Bojarski konkludował, że świadomy obywatel to potencjalny świadomy uczestnik postępowania.

Sami sędziowie również powinni zmienić swoje podejście. Sędzia Wesołowska stwierdziła, że zamiast zwracać się „oskarżony” powinno się pamiętać, żeby mówić raczej -  „pan oskarżony”. Zmiana języka, którymi posługują się sędziowie wpłynie na poprawę działalności sądów i ich wizerunek społeczny. Trzeba również pamiętać, że sądy sprawują władzę i stąd nie do przecenienia jest funkcja kontroli społecznej w odniesieniu do ich działalności. Czasami sam fakt fizycznej obecności publiczności wpływa na zmianę złych praktyk w obrębie wymiaru sprawiedliwości.

Dr Adrianna Bartnik przedstawiła swoje doświadczenia w zakresie pracy ławników, który stanowią swoisty, zagwarantowany konstytucyjnie, czynnik społeczny w obszarze pracy sądu. W jej ocenie, ich rola jest ograniczana, a zbytnia profesjonalizacja wymiaru sprawiedliwości nie zawsze idzie w parze z właściwym osądem danej sprawy. Podczas panelu pojawił się pomysł, że być może należałoby wrócić do idei ławy przysięgłych. Łukasz Bojarski podkreślił, że ławnicy również są istotni z punktu widzenia obserwowania pracy sędziego. Jego zdaniem ograniczanie roli ławników wynika nie tyle z profesjonalizacji, co zwykłych oszczędności. Media niestety zbyt słabo pełnią funkcję kontrolną – to jest właśnie rola organizacji strażniczych.

Sędzia Wesołowska zwróciła uwagę, że tak samo jak obywatele nie znają specyfiki pracy sędziego, to tak samo sędziom przydałaby się większa świadomość co się dzieje poza salą sądową – jakie opinie na temat sądu mają potencjalni uczestnicy postępowania.

Przedstawiciel Ministra Sprawiedliwości zapewnił, że bardzo chętnie podejmie współpracę z autorami raportu. Już teraz ministerstwo prowadzi program edukacji prawnej. Przedstawicielka Krajowej Rady Sądownictwa z kolei zarzuciła panelistom, że stawiają naprzeciw siebie społeczeństwo i sąd, a przecież sędziowie mają dobrą wolę reprezentować obywateli. Niemniej, zobowiązała się do zapoznania z treścią raportu członków Krajowej Rady Sądownictwa.

Przedstawiciele Fundacji podziękowali na koniec osobom, które obserwowały posiedzenia sądów. Niektórzy z obserwatorów zostali wyróżnieni z uwagi na wysoką jakość swojej pracy, a bez ich udziału realizacja projektu byłaby niemożliwa.

Treść raportu można przeczytac na stronie Fundacji