Jak się ma Strategia Lizbońska do dobrego rządzenia?

Lekcję zaczynamy od lektury Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki (POKL), Priorytetu V, który zaczyna się od słów: Sprawna i efektywna administracja wpływa na wzrost gospodarczy i rozwój państwa. Dlatego też w ramach Priorytetu Dobre Rządzenie przewidziane zostało wsparcie ukierunkowane na podniesienie potencjału administracji, zwłaszcza w obszarach szczególnie istotnych dla realizacji Strategii Lizbońskiej oraz Krajowego Planu Reform. Priorytet V odpowiada na pewne wyzwania zidentyfikowane w procesie lizbońskim, takie jak: poprawa regulacji, poprawa warunków funkcjonowania przedsiębiorstw, usprawnienie zarządzania finansami publicznymi.

Działania priorytetowe wybrane do realizacji w zakresie dobrego rządzenia dotyczą zarówno administracji, sądownictwa, jak i organizacji pozarządowych. W POKL mówi się, iż Strategia Lizbońska będzie realizowana w administracji i sądownictwie poprzez poprawienie jakości usług związanych z rejestracją działalności gospodarczej, poprawę zarządzania środkami publicznymi; zarządzania zasobami ludzkimi oraz sprawności wymiaru sprawiedliwości poprzez organizowanie punktów interesantów w sądach, modernizację systemów zarządzania i szkolenia w dziedzinach kluczowych dla osiągnięcia horyzontalnych celów promowanych przez Priorytet V.

Jeśli chodzi o organizacje pozarządowe, to ich udział w procesie realizacji Strategii Lizbońskiej miał odbywać się poprzez wzmacnianie mechanizmów konsultacyjnych i współpracy z partnerami społecznymi i organizacjami pozarządowymi w zakresie stanowienia i realizacji polityk publicznych, regulacji prawnych oraz do realizacji zadań publicznych, w tym również do działań związanych ze społecznym nadzorem nad instytucjami publicznymi.

Kolejne 45 minut poświęćmy na lekturę Planu działania na rok 2009 dla Działania 5.4 Priorytetu V Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Wyszukiwana fraza – Strategia Lizbońska pojawia się w tym dwudziestoośmiostronicowym dokumencie 4 razy, w tym trzy razy jest to powtórzenie za Programem Operacyjnym. Czwarty raz sprawa dotyczy dodatkowej – dziesięciopunktowej preferencji dla projektów strażniczych w konkretnych dziedzinach związanych z realizacją Strategii Lizbońskiej. W uzasadnieniu dowiadujemy się, że "zaproponowane kryterium pozwala na ukierunkowanie wsparcia na obszary istotne z punktu widzenie Strategii Lizbońskiej". Premia za kontrolę administracji w tych konkretnych dziedzinach jest dwa razy wyższa niż za doświadczenie.

Komu potrzebna jest kontrola społeczna?

Lekcja trzecia dotyczy ustalenia, komu służą działania strażnicze i jak się mają do dobrego rządzenia.

Publikacja OECD i Instytutu Banku Światowego podaje definicję, którą można przetłumaczyć w następujący sposób: Budowanie otwartego rządu stanowi wyzwanie dla wszystkich krajów. W związku z tym konieczne jest zbieranie i wymiana doświadczeń jak przełożyć podstawowe założenia dobrego rządzenia na praktykę. Przejrzystość i rozliczalność; równość; efektywność i skuteczność; szacunek dla rządów prawa; wysokie standardy etyczne są podstawowymi zasadami, które muszą być wypełniane jeśli mówimy o dobrym rządzeniu, które ma służyć obywatelom.

Podobne podejście ma Unia Europejska: W przypadku jakiejkolwiek instytucji publicznej, przejrzystości towarzyszy dawanie jej legitymacji społecznej do działania. Decydenci są przede wszystkim odpowiedzialni wobec i rozliczani przez obywateli, dlatego muszą być otwarci na społeczny nadzór. Obywatele mają prawo wiedzieć jak wydawane są ich podatki i jak sprawowana jest władza powierzona ciałom politycznym. Dobre rządzenie niczego więcej nie potrzebuje.

Wydaje się zatem, że działania strażnicze wynikają ze swobodnego wyboru przez obywatelki i obywateli obszaru, który ma być kontrolowany. Działania strażnicze służą nam wszystkim, a nie tylko administracji. Tym niemniej fakt, że administracja je finansuje, w praktyce daje jej moc decydowania, i tu jest pies pogrzebany – w każdym znaczeniu tej frazy.

Lekcja czwarta – nieunikniony konflikt interesów

Z jednej strony to dobrze, że społeczny nadzór został wpisany do Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, i że publiczne pieniądze mają wspierać takie działania. Z drugiej strony właśnie oglądamy skutki ręcznego sterowania nadzorem obywatelskim i wykorzystywania go do realizacji celów administracji. W propozycjach, które przedstawiła Fundacja im. Stefana Batorego i Stowarzyszenie Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich naszym przedstawicielom w Radzie Działalności Pożytku Publicznego i Grupie roboczej ds. dobrego rządzenia, wskazywaliśmy na niezręczność dokonywania jakichkolwiek regulacji obszaru, który ma być nadzorowany. Zaproponowaliśmy zapis ogólny mówiący, że finansowane będą projekty dotyczące prowadzenia i wspierania działań z zakresu obywatelskiego nadzoru nad funkcjonowaniem instytucji publicznych.

Dawałby on szerokie spektrum działania i likwidował dwuznaczność sytuacji wynikającą z tego, że społeczny nadzór instytucji publicznych jest finansowany ze środków publicznych. Poza drażliwością sytuacji, gdy administracja pokazuje palcem co woli, żeby było monitorowane i ceni to sobie wyżej niż doświadczenie w danej dziedzinie, pozostaje jeszcze pytanie skąd to innowacyjne rozwiązanie się wzięło i dlaczego to właśnie organizacje strażnicze dźwigać mają ciężar realizacji przez Polskę Strategii Lizbońskiej?

Skąd takie pytanie się bierze? Stąd, że jak pokazuje otrzymany Plan działania na 2009 rok i dotychczasowe doświadczenie, realizacja Strategii Lizbońskiej – cokolwiek ona znaczy dla decydentów – odbywa się bardzo wybiórczo. Na większą część administracji i inne organizacje nie zrzuca się ciężaru odpowiedzialności wykonanie tego zadania. Co ważniejsze, w kończącym się właśnie roku kwestia nie wydawała się mieć większego znaczenia – szkolenia dla administracji ramach priorytetu Dobre rządzenie dotyczyły zarówno wszystkich działów administracji, jak i wszelkich możliwych dziedzin – łącznie z autoprezentacją. Szczegóły można obejrzeć w dokumentacji konkursowej: szkolenia ogólne (podnoszące sprawność wykonywania zadań: np. (…) rozwój osobisty – autoprezentacja - konkurs otwarty nr 1/POKL/5.2.1/2008.

Lekcja piąta – ograniczenia konsultacyjne

O tym jak widzimy sprawę priorytetów strażnictwa, informowaliśmy decydentów kilkakrotnie przez naszych przedstawicieli. Wiele naszych uwag zostało uwzględnionych. Tę jedną rzecz uważamy za kluczową w całej idei kontroli społecznej, wobec tego nie możemy pozostawić kwestii wskazywania obszarów administracji bez choćby komentarza.  Godzi to bowiem w podstawowe założenia dotyczące społecznego nadzoru. Jeśli administracja chce być wiarygodna w swoich działaniach nie może z jednej strony deklarować, że jest otwarta na dialog i współpracę, a z drugiej dyktować co woli, aby było robione w obszarach drażliwych. Takie ruchy wskazują bowiem, że albo administracja nie rozumie jakie działania wspiera i nie chce słuchać informacji zwrotnej, korygującej niedociągnięcia; albo o złej woli; albo… co niestety najbardziej prawdopodobne – nie wie co zrobić z realizacją Strategii Lizbońskiej i wymyśliła kozła ofiarnego. Żadne z tych tłumaczeń niestety nie wróży dobrze na przyszłość.  Zastanawiamy się np. co się stanie, gdy wyniki przeprowadzonego monitoringu się grantodawcom nie spodobają? Czy wypada administracji podważać wyniki działania strażniczego? A co jeśli okaże się, że faktycznie monitoring nie był dobrze zrealizowany, bo wyżej ceni się obszar monitorowany niż doświadczenie? Czy należy zaakceptować kiepski projekt, bo strażnikom nie można się wtrącać, aby nie być podejrzanym o próby manipulowania wynikami? Co zrobi administracja w przyszłości skoro już początek jest kiepski? I co to w ogóle wszystko ma wspólnego z dobrym rządzeniem?

30 listopada 2008

***

1. Więcej na temat procesu tworzenia Planu działania na rok 2009 dla działania 5.4 Priorytetu V Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki na www.informacjapubliczna.org.pl

2. Opis poddziałania 5.4.2 w wersji z września 2008, do którego Fundacja im. Stefana Batorego oraz Stowarzyszenie Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich przygotowały uwagi.

3. Uwagi Fundacji im. Stefana Batorego oraz Stowarzyszenia Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich przygotowane do wersji Planu działania na rok 2009 z września 2008 i przekazane przedstawicielom w Grupie roboczej ds. dobrego rządzenia i Radzie Działalności Pożytku Publicznego.

3. Fragment uwag dotyczących finansowania strażnictwa przedstawionych przez OFOP (członka Grupy roboczej ds. dobrego rządzenia) na spotkaniu z Dyrektorem Departamentu Zarządzania Europejskim Funduszem Społecznym w Ministerstwie Rozwoju Regionalnego.

4. Fragment Planu działania na 2009 (dla Działania 5.4) w wersji z 25 listopada 2008.

POST SCRIPTUM: pod koniec 2009 przygotowane zostały dwie ekspertyzy dla Parlamentarnego Zespołu ds. Współpracy z Organizacjami Pozarządowymi na temat wpływu Strategii Lizbońskiej na polski III sektor. Zmieniają one nieco nasz sposób widzenia sytuacji sprzed roku i pokazują, że w gąszczu licznych dokumentów strategicznych i częstych zmian w zasadzie można obronić zarówno tezy administracji, jak też przy odpowiednim wysiłku tezy organizacji. Tylko czy o to chodziło, żeby była to próba sił, czy też o to, żeby była otwarta i partnerska dyskusja?

Ekspertyzy dostępne są na stronie Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych.