Okazją do tych rozważań było spotkanie, które miało miejsce w sobotę 20 września 2008 r. w ramach V Ogólnopolskiego Forum Inicjatyw Pozarządowych. Na zaproszenie Stowarzyszenia 61 i Stowarzyszenia Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich na spotkanie przybyli: Patrycja, Grupa Pewnych Osób, Adam Bodnar, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Darek Kraszewski, Stanisławowska Grupa Obywatelska Svoboda, oraz eksperci: Lidia Kołucka - Żuk, Trust for Civil Society in Central and Eastern Europe, Ryszard Skrzypiec, Ośrodek Badań Aktywności Lokalnej, a jako „przedstawiciel” kontroli państwowej głos zabrał Dariusz Zielecki, z Najwyższej Izby Kontroli. Całość moderował dziennikarz i publicysta Igor Janke.

Nieprzypadkowy był dobór osób opowiadających o działaniach strażniczych swoich organizacji. Grupa Pewnych Osób, choć działająca tylko na terenie Łodzi, stanowi rozpoznawalną markę wśród działaczy z terenu całego kraju. Patrycja opowiadała o początkach istnienia Grupy, akcjach jakie przeprowadzili i problemach jakie napotykają. Udowadniała, że skuteczne działania na rzecz zmiany swojego otoczenia można również prowadzić w sposób nieformalny – nieoparty na trwałej strukturze, działając często ad hoc. Przyznała jednak, że problemem dla takich grup jest brak funduszy na prowadzenie działalności, a Pewne Osoby oprócz poświęcania czasu i energii, muszą poświęcić często swoje własne pieniądze.

Darek Kraszewski ze Svobody, mówił z kolei o „modelu mieszanym”- Svoboda jest grupą nieformalną i jako taka stanowi swoistą „inicjatywę obywatelską”. Korzysta przy tym także ze wsparcia Stowarzyszenia Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich. Nie jest to tylko wsparcie finansowe, ale przede wszystkim merytoryczne. Dzięki współpracy ze Stowarzyszeniem, Svoboda może w toku realizacji projektu Laboratorium Monitoringu Budżetu współpracować z ekspertami w dziedzinie finansów komunalnych i samorządu terytorialnego. Na koniec, o specyfice działań Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka opowiedział Adam Bodnar. Zdaniem Bodnara, praca Fundacji, oparta na latach doświadczeń i wysokim profesjonalizmie różni się nieco od działań jego przedmówców. Rolą Fundacji jest wspieranie społeczeństwa obywatelskiego, a przede wszystkim samych obywateli, którzy narażeni zostali lub mogą zostać na rozmaite problemy wynikające ze złego prawa, czy też niewłaściwej praktyki urzędniczej. Fundacja zatem musi być silną, ekspercką organizacją, aby jej działania rzeczywiście przynosiły skutek. Prelegent posłużył się przykładem Programu Spraw Precedensowych Fundacji, gdzie w toku przygotowania i prowadzenia litygacji strategicznej musi pracować cały sztab specjalistów.

Następnie, moderator zaprosił ekspertów do wyrażenia swojej opinii. Lidia Kołucka – Żuk, zapewniła, że CEE Trust wspiera każdą formę działań na rzecz przejrzystości władz publicznych i wzmocnienia mechanizmu partycypacji społecznej. Nie jest żadną barierą kwestia, czy jest to grupa posiadająca osobowość prawną. Jak podkreśliła najważniejsze jest, żeby były to działania skuteczne i z pomysłem na wprowadzenie zmian w życiu publicznym, czy to w kraju, czy to na poziomie pojedynczego obywatela. Jej doświadczenia wskazują, że tak naprawdę liczy się dobry pomysł i sprawna realizacja, a niektóre z inicjatyw mogą być lepiej zrealizowane przez grupę nieformalną, a przy okazji niektórych wymagane są działania dużej, zinstytucjonalizowanej organizacji. Ryszard Skrzypiec przychylił się do opinii, że sukces działań strażniczych w znacznej mierze zależy od właściwej analizy otoczenia, w którym są one podejmowane. Należy brać pod uwagę m.in. takie czynniki jak: kapitał społeczny, nastawienie administracji i rodzaj problemu. Podkreślił, że nie ma dotychczas żadnych badań, które w sposób kompleksowy opisywałyby rodzaje, zasięg i skuteczność działań strażniczych – obecnie prowadzone są jednak przygotowania do ich przeprowadzenia. Na koniec głos zabrał Dariusz Zielecki z Najwyższej Izby Kontroli, który zapewnił, że stosunkowo często NIK prowadzi kontrolę na podstawie uzyskanych sygnałów ze strony obywateli lub organizacji pozarządowych. Zachęcał również obecnych na spotkaniu gości do zwracania właściwym instytucjom uwagi na zaobserwowane problemy. Zwrócił uwagę na różnice pomiędzy kontrolą państwową i obywatelską, stwierdzając, że ta ostatnia, choć pozbawiona narzędzi, którymi dysponuje NIK może być bardziej skuteczna, gdyż w niektórych przypadkach w głębszym stopniu analizuje nieprawidłowości i znajduje recepty na ich rozwiązanie w oparciu o potrzeby danej społeczności.

Na zakończenie spotkania odbyła się dyskusja z udziałem pozostałych uczestników, którzy dzielili się m. in. problemami z jakimi spotykają się w toku podejmowanych działań – opór ze strony władzy, niewystarczający dostęp do informacji publicznej czy brak dostępu do pomocy ekspertów. Wszyscy uczestnicy i uczestniczki spotkania zgodzili się, że niezależnie od formy działalności są to działania niezwykle istotne, a wspólnym celem wszystkich strażników powinno być jak najbardziej skuteczne rozwiązywanie problemów – kwestia metody powinna być dobrana pod kątem osiągnięcia tego celu.