Jednym ze sposobów realizacji idei demokracji, w której świadomi obywatele dokonują właściwych wyborów swoich przedstawicieli i rozliczają ich z prowadzonej polityki jest budowanie lokalnej grupy zajmującej się monitorowaniem władz.

Warunki nadzoru społecznego

W teorii, realizacja tej idei jest możliwa już od 20 lat, w praktyce jednak występuje niezwykle rzadko. Dlaczego tak się dzieje? Można wymienić kilka powodów tej sytuacji:

• Nadzór społeczny wymaga wiedzy – przede wszystkim należy znać własne prawa i wiedzieć o tym, jak funkcjonuje monitorowany szczebel administracji. Czasem skuteczność nadzoru jest związana z umiejętnością mobilizacji ludzi do działania lub korzystania z procedur sądowych i administracyjnych.
• Nadzór społeczny wymaga nakładu pracy – niezależnie od tego, czy nasz monitoring jest zaplanowanym działaniem składającym się z kilku etapów, czy składamy pojedyncze wnidoski o informację publiczną, musimy dokumentować nasze działania. Zwłaszcza, jeśli w konsekwencji zamierzamy wydawać jakieś opinie lub rekomendacje. Działania te będziemy zapewne realizować w naszym czasie wolnym, społecznie. Nie możemy jednak traktować tego, jako uzasadnienia zwalniającego nas z solidnego dokumentowania naszej pracy.
• Nadzór społeczny musi być wykonywany w interesie publicznym – a to oznacza, że dla jego wiarygodności konieczne jest wyrzeczenie się walki o władzę (wtedy bowiem nasz monitoring traktowany będzie, jako szukanie „haków” na kontrkandydatów).
• Nadzór społeczny nad administracją powinny realizować osoby niezależne – spoza administracji. Są one niezależne od wójta, burmistrza, czy prezydenta. Nie jest dopuszczalna sytuacja, w której pracownik urzędu monitoruje swój urząd – sprawdza wtedy de facto sam siebie.
• Nadzór społeczny to ryzyko – sprawując go możemy naruszyć lokalne interesy, często będziemy posądzani o stronniczość lub o realizację własnych interesów, a nasza wiarygodność będzie podważana.

Być może to właśnie z tych powodów lokalne grupy zajmujące się kontrolą społeczną rozwijają się niezwykle powoli. Stosunkowo niewiele jest również osób aktywnych. A takich, które spełniałyby wszystkie te zastrzeżenia nie ma prawie w ogóle. Tworzy się jednak powoli środowisko lokalnych inicjatyw tego typu. Nawiązanie kontaktu z takimi grupami pozwala osobom, które dopiero zaczynają interesować się kontrolą społeczną, na zdobywanie doświadczenia i praktyczną naukę działania. 

Sposoby na realizację idei – kilka słów o historii

Przez całe lata dziewięćdziesiąte odkrywano w praktyce, jak trudno jest zbudować i utrzymać w działaniu lokalną grupę monitorującą. Osoby podejmujące się tego zadania napotykały na opór ze strony władz lokalnych, czasem spotykały je przykre konsekwencje „nadmiernego” zainteresowania działaniami władz, czasem wieloletnie poświęcanie czasu i środków oraz brak zrozumienia lokalnej społeczności powadziły do wypalania się takich przedsięwzięć. Potrzeba zewnętrznego wspierania tych inicjatyw stawała się coraz bardziej piląca i jak pokazały kolejne lata pojawiły się inicjatywy odpowiadające na tę potrzebę.

W 2000 roku powstał Program Przeciw Korupcji w Fundacji im. Stefana Batorego, który rozpoczął systematyczną pracę z kandydatami i kandydatkami na liderów i liderki lokalnych grup obywatelskich, których działania miały zapobiegać korupcji i patologiom na poziomie lokalnym i obejmowały, nie tylko monitoring, ale też edukację.

W 2003 roku absolwentki i absolwenci szkoły dla liderów Programu Przeciw Korupcji założyli własną organizację – Stowarzyszenie Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich, które przyjęło restrykcyjne założenia dotyczące niezależności od monitorowanych podmiotów. SLLGO dba o edukację członkiń i członków oraz osób interesujących się kontrolą społeczną – prowadzi między innymi stronę internetową www.watchdog.org.pl oraz kurs internetowo-stacjonarny poświęcony temu, w jaki sposób prowadzić działania strażnicze. Propaguje ideę przejrzystości władz publicznych i nadzoru społecznego – www.sllgo.pl.

W 2005 roku w Fundacji im. Stefana Batorego powstał program Masz Głos Masz Wybór, który adresowany jest do lokalnych aktywistów i grup monitorujących realizację obietnic wyborczych. Program ten cieszy się ogromną popularnością. Jego organizatorzy bardziej podkreślają kwestię aktywizacji mieszkańców, niż społecznego nadzoru – tym samym nieco mniej restrykcyjne są wymagania dotyczące niezależności monitorujących. Niezależnie od tego, warunkiem jest, aby działania w ramach akcji nie były wykorzystywane przez jej uczestników do prowadzenia agitacji wyborczej na rzecz konkretnych kandydatów i komitetów wyborczych.

Coraz częściej pojawiają się również inicjatywy regionalne, takie jak inicjatywa Dolnośląskiej Federacji Organizacji Pozarządowych dla Lokalnych Grup Monitorujących, czy też Szkoła Aktywności Obywatelskiej realizowana na Śląsku przez Stowarzyszenie Bona Fides.

Co można monitorować?

Działania lokalnych grup monitorujących powinny służyć dobru wspólnemu. Oznacza to, że powinny być odpowiedzią na dziejącą się lub możliwą patologię życia publicznego bądź też niedociągnięcia systemu. Spełnieniem tej idei raczej nie będzie „szukanie haków na dyrektorkę szkoły naszego męża, która wyrzuciła go z pracy”. Jeśli jednak wiemy, że tak się stało ponieważ protestował przeciw niegospodarnemu wydatkowaniu środków można się zastanawiać nad monitoringiem sposobu wyłaniania usługodawców przez szkołę. Należy jednak pamiętać, że w tym wypadku jesteśmy w konflikcie interesów i nasza wiarygodność będzie podważana.

Monitoringowi podlega zazwyczaj jakieś konkretne prawo (to, w jaki sposób władze samorządowe przestrzegają jego przepisów), lokalna praktyka (czy i, na ile działania władz lokalnych odpowiadają na istniejące potrzeby?), konkretna instytucja (na ile oferta gminnego domu kultury jest konkurencyjna w stosunku do oferty lokalnej organizacji prowadzącej podobne działania i jaki jest stosunek kosztów obu tych inicjatyw?), sposób wydatkowania publicznych pieniędzy, przejrzystość działania urzędu gminy czy mechanizmy konsultowania decyzji z mieszkańcami i ich praktyka. Tematem monitoringu może być w zasadzie każda rzecz, która jest związana z prawem, instytucjami publicznymi i realizacją ich zadań.

Dlaczego wciąż mowa o grupie, czy nie da się działać w pojedynkę?

To, czy jesteśmy w stanie działać sami (bez wsparcia grupy) zależy od działań, jakie zamierzamy podejmować. Jeśli nasze działania polegają na prostym pytaniu o informację i sprawdzaniu jej dostępności, a następnie w wyniku braku odpowiedzi skarżeniu wójta/burmistrza/prezydenta do sądu, to wystarczy nam znajomość prawa, mocna psychika i środki finansowe na opłaty sądowe.

Jeśli jednak myślimy o złożonym monitoringu, w którym będzie trzeba skontaktować się z mediami i poinformować o tym, że zaczynamy działanie, wnioskować o informację publiczną, przeanalizować szereg dokumentów, przeprowadzić kilka wywiadów, napisać raport, zorganizować debatę rozpowszechniającą, zbudować koalicję na rzecz zmian – wtedy grupa jest nam potrzebna.

Jak  zbudować grupę?

Nie oznacza to jednak, że grupę zbudujemy już na początku naszego działania. To długi proces, ale warto mu poświęcić czas. Zanim zaczniemy budować grupę powinniśmy przyjrzeć się kilku uwagom praktycznym, przygotowanym przez doświadczonych strażników i strażniczki:

• koniecznie trzeba się nieustająco kształcić i rozwijać (nasza wiedza powinna być większa niż wiedza urzędników);
• kształcić się powinien nie tylko lider, czy liderka, ale jak najwięcej osób z grupy;
• swoje działania warto zaczynać od najprostszych zadań, to pomoże zrozumieć, na czym w ogóle polega monitoring;
• warto nawiązać kontakt ze środowiskami zajmującymi się podobnymi działaniami lub zagadnieniami w obrębie monitorowanego przez nas tematu;
• trzeba dokładnie określić, czym zajmuje się grupa. Warto znać również przykłady sukcesu w podobnych działaniach, gdyż w większości ludziom trudno będzie zrozumieć, o co nam chodzi

Każdy, kto chce budować lokalną grupę monitorującą powinien również odpowiedzieć sobie na następujące pytania:

• Jakie widzę problemy w mojej gminie zależne od decyzji administracji, które dotykają mieszkańców lub działają na szkodę wspólnego dobra?
• Kim jestem w mojej gminie? Od kogo zależę ja i moja rodzina? (do tego powinna być dobrana strategia). Pamiętać należy, że nasze działania najprawdopodobniej wzbudzą opór – nawet te stosunkowo proste, jak na przykład wizyta na sesji rady gminy.
• Czego muszę się nauczyć – jakie swoje prawa powinienem/powinnam znać lub jak się dowiedzieć o istnieniu takich praw?
• Jak mam się rozwijać i kształcić? Gdzie szukać pomocy? Kogo z zewnątrz mogę zaprosić do zabrania głosu na lokalnym spotkaniu? Gdzie szukać punktu odniesienia i wsparcia?
• Co jest mi potrzebne do działania? Jakie muszę mieć zasoby materialne, żeby dokończyć to, co rozpocznę? Czy zamierzam pójść do sądu? Czy będzie mnie stać na pomoc prawną? Czy są jakieś organizacje, które mogą mi pomóc w tej kwestii?
• Z kim mogę zbudować grupę? Jakie osoby lub środowiska mogą widzieć problem? Czy będą skłonne zabrać głos w tej sprawie? Jakie korzyści mogę mieć z tej współpracy, a jakie będą jej koszty?
• Jak zachęcić te osoby i grupy do działania, jaka jest moja rola jako lidera/liderki?

Każdemu, kto jest gotowy podjąć działania monitorujące władze lokalne, chce być niezależny i poszukuje wsparcia polecamy skontaktowanie się ze Stowarzyszeniem Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich – biuro@lgo.pl; fax: 22 844 73 55, www.sllgo.pl.

_____________________________

1 Szczegółowo o budowaniu grupy i innych istotnych czynnikach sukcesu  można przeczytać w „Ściągawce dla lidera Lokalnej Grupy Obywatelskiej” wydanej przez Program Przeciw Korupcji  Fundacji im. Stefana Batorego http://www.batory.org.pl/doc/sciagawka.pdf, str. 87 - 100