Do realizacji zasady niedyskryminacji oraz promowania wartości równości i różnorodności w edukacji zobowiązują Polskę międzynarodowe konwencje i deklaracje. Jako osoby zrzeszone w Towarzystwie Edukacji Antydyskryminacyjnej postanowiliśmy sprawdzić, jak faktycznie polska szkoła radzi sobie z tym wyzwaniem.

Refleksja jest wśród nauczycieli i nauczycielek niezbędna

W trakcie monitoringu poszukiwaliśmy odpowiedzi na kluczowe pytanie – w jakim stopniu obecny system kształcenia i doskonalenia nauczycieli rozwija ich kompetencje przeciwdziałania dyskryminacji i wspierania uczniów i uczennic z grup narażonych na dyskryminację? Rozpoczęliśmy od tego wątku, wychodząc z założenia, że niezmiernie ważną rolę we wprowadzaniu edukacji antydyskryminacyjnej w szkole odgrywają nauczyciele i nauczycielki. Z kolei instytucjonalny system przygotowania do zawodu (kierunki oraz specjalizacje pedagogiczne) oraz rozwoju zawodowego (ośrodki doskonalenia nauczycieli) powinien dawać nauczycielom i nauczycielkom możliwość zdobycia w tym zakresie wiedzy oraz umiejętności radzenia sobie z sytuacjami dyskryminacji.

Przede wszystkim chcieliśmy zaspokoić naszą badawczą ciekawość, czy polskie prawo określa, że takie umiejętności są osobom pracującym z dziećmi i młodzieżą potrzebne, a w związku z tym są one obowiązkowym kryterium kwalifikacyjnym do pracy w tym zawodzie. W tym celu przeanalizowaliśmy treść rozporządzeń, które wyznaczają standardy kształcenia i doskonalenia nauczycieli i nauczycielek, poszukując tam jakichkolwiek bądź „śladów obecności” edukacji antydyskryminacyjnej. Interesowało nas każde słowo bądź sformułowanie odnoszące się do mechanizmu dyskryminacji, stereotypizacji, wykluczenia, przemocy lub nawiązania do wymogów pracy z uczniami z rozmaitych mniejszości. Jako papierek lakmusowy antydyskryminacyjnego monitoringu służyła nam wcześniej przygotowana lista 73 słów – kluczy, z których wszystkie w jakimś stopniu mogą być związane z edukacją na rzecz równości i różnorodności.

Aby poznać, jak faktycznie wygląda system doskonalenia nauczycieli i nauczycielek w obszarze kompetencji antydyskryminacyjnych, musieliśmy wyjść poza „suche” ramy prawne. Na tym etapie niezastąpionym narzędziem okazał się internet, bo to za jego pomocą przeanalizowaliśmy ofertę kursów pedagogicznych w placówkach doskonalenia nauczycieli (badaniem objęto 18 instytucji ze wszystkich 43 podlegających Ministerstwu Edukacji Narodowej), ofertę Ośrodka Rozwoju Edukacji (ORE) oraz ofertę studiów podyplomowych dla nauczycieli w roku akademickim 2009/2010.

Cały obraz systemu kształcenia i doskonalenia nauczycieli dopełniliśmy wywiadami przeprowadzonymi z ekspertami i ekspertkami w dziedzinie edukacji.
Słowo „Murzyn” - 3 razy, słowo „homofobia” - 0 razy....

Drugim obszarem badania w projekcie „Wielka nieobecna...” był monitoring podręczników szkolnych z czterech przedmiotów: historii, języka polskiego, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie. Skupiliśmy się na obowiązkowym  systemie kształcenia dzieci i młodzieży, stąd analizowane podręczniki przeznaczone są do nauczania w szkołach podstawowych i gimnazjach.

Ten etap projektu był równie pracochłonny, co fascynujący, a mówiąc żartobliwie gwarantował też nadrobienie wszelkich braków z tych etapów edukacji. Wszystkie 55 podręczników objętych badaniem musieliśmy przeczytać „od deski do deski” i poddać szczegółowemu oglądowi zarówno warstwę tekstową, jak i wizualną (zdjęcia, obrazki). Podobnej analizie poddaliśmy podstawy programowe tych przedmiotów, czyli wymogi zawartości merytorycznej stawiane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej.

Ta część monitoringu miała nam z kolei udzielić odpowiedzi na drugie kluczowe pytanie badawcze: czy i w jaki sposób system kształcenia uczniów/uczennic w Polsce rozwija ich kompetencje związane z edukacją antydyskryminacyjną, w szczególności ich wiedzę na temat powstawania i działania mechanizmów dyskryminacji, wiedzę i umiejętność przeciwdziałania dyskryminacji, wiedzę na temat grup dyskryminowanych i ruchów emancypacyjnych oraz sposobów wzmacniania osób wywodzących się z takich grup.

W badaniu posługiwaliśmy się analizą ilościową i jakościową. W pierwszej kolejności liczyliśmy, czy oraz ile razy pojawiło się słowo–klucz związane z edukacją antydyskryminacyjną (słowo lub pochodne od niego rzeczowniki, przymiotniki, przysłówki, imiesłowy etc.). Jednocześnie spisywaliśmy wszystkie cytaty, które zawierały dane słowo. Dzięki temu narzędziu można było stwierdzić, że – przykładowo -w podręcznikach wychowania do życia w rodzinie ani razu nie występuje słowo „migrant” ani żadne słowo pochodne od tego rzeczownika, z kolei wyrażenie „choroba psychiczna” wystąpiło łącznie 4 razy na wszystkie 11 podręczników i zeszytów ćwiczeń.

Badanie ilościowe uzupełnialiśmy analizą jakościową pozwalającą odnieść się do kontekstu, w jakim przedstawiane są poszczególne grupy dyskryminowane. Dzięki temu mogliśmy udzielić odpowiedzi na takie pytania jak m. in. w jakiej roli społecznej występuje obecna w podręczniku postać osoby z danej mniejszości, jakimi cechami się charakteryzuje, czym się zajmuje. I tak – przykładowo, w podręcznikach wiedzy o społeczeństwie nie można narzekać na brak obecności wizerunków osób wyznających drugą największą religię świata – islamu. Słowa muzułmanin i islam oraz słowa od nich pochodne pojawiają się w nich 21 razy, jednak wyłącznie w kontekście terroryzmu, fanatyzmu religijnego, w opisach dotyczących ataku na World Trade Center w 2001 roku czy wojny w Iraku.

Co dalej...?

Monitoring objął łącznie 55 podręczników i zeszytów ćwiczeń (18 – historia, 11 – wychowanie do życia w rodzinie, 6 – wiedza o społeczeństwie oraz 20 – język polski), 4 podstawy programowe dla niniejszych przedmiotów, oferty 19 placówek doskonalenia nauczycieli, ofertę 1023 kursów studiów podyplomowych oraz 2 rozporządzenia Ministerstwa Edukacji Narodowej. Zostało także przeprowadzonych 6 wywiadów indywidualnych oraz 4 badania fokusowe w czterech różnych miastach Polski. O ogromie wysiłku badawczego może świadczyć chociażby liczba zebranych cytatów zawierających słowa–klucze. Przykładowo, w ramach jednego przedmiot wychowanie do życia w rodzinie zebrano 66 stron cytatów odnoszących się do grup narażonych na dyskryminację i mechanizmów dyskryminacji. Dzięki temu raport z monitoringu będzie źródłem rzetelnej wiedzy o stanie edukacji antydyskryminacyjnej zarówno w obszarze kształcenia nauczycieli/ek, jak i w szkolnych klasach.

Wyniki monitoringu będą dostępne w raporcie „Wielka nieobecna – o edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalnej w Polsce”. Ukaże się on w październiku tego roku. W publikacji znajdzie się także metodologia badawcza wraz z opisem i instrukcją wykorzystania, opinie ekspertów i ekspertek w dziedzinie edukacji formalnej, głosy przedstawicieli i przedstawicielek grup dyskryminowanych zawierające ich oczekiwania wobec systemu edukacji formalnej w Polsce oraz lista szczegółowych rekomendacji dotyczących wprowadzania edukacji antydyskryminacyjnej zarówno do systemu kształcenia i doskonalenia nauczycieli, jak i kształcenia dzieci i młodzieży.

Szczególnie istotne z punktu widzenia zmiany społecznej są dwa elementy projektu „Wielka nieobecna...”. Po pierwsze są to działania rzecznicze, w efekcie których do systemu edukacji powinny zostać wprowadzone zaproponowane rekomendacje. Po drugie kontynuowanie i rozszerzanie monitoringu edukacji. Liczymy na to, że ze stworzonej przez Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej metodologii monitoringu oraz poszczególnych narzędzi skorzystają także inne organizacje bądź instytucje chcące przyjrzeć się temu aspektowi działania polskiej szkoły.

Projekt „Wielka nieobecna – o edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalnej w Polsce” wsparła Fundacja Stefana Batorego w ramach programu Demokracja w Działaniu.

Kontakt:
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
ul. Kłopotowskiego 9/31, 03-718 Warszawa
tel. 535 559 557
e-mail: biuro@tea.org.pl
koordynatorka projektu - Małgorzata Jonczy – Adamska

* Pierwszy śródtytuł w artykule jest cytatem z przeprowadzonego w ramach projektu wywiadu, drugi odnosi się do wyników badań podręczników wiedzy o społeczeństwie.